به نقل از فصلنامه مفيد چاپ زمستان 1375

مشكل ما در فهم قرآن

(كنكاشي در زبان قرآن)  آيت‌الله موسوي اردبيلي

مقدمـه

ما باور داريم كه قرآن لفظاً و معناً كلام خداست و از مقام الوهيت به پيغمبر نازل شده است.

الحمدلله الذي انزل علي عبده الكتاب و لم يجعل له عوجاً (كهف /1) الله الذي انزل الكتاب بالحق والميزان (شوري/17) انا انزلنا اليك الكتاب بالحق لتحكم بين الناس بما اريك الله. (نساء/ 105) و انزلنا اليكم نوراً مبيناً. (نساء/ 174) و انزلنا اليك الكتاب بالحق مصدقاً لما بين يديه من الكتاب. (مائده/ 48) و انزلنا الذكر لتبين للناس ما نزل اليهم. (نحل/44) و هذا كتاب انزلناه مبارك. (انعام/ 9) انا انزلنا قرآناً عربياً. (يوسف/2) و انه لكتاب عزيز لا يأتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه. (فصلت/ 41 و 42) انه لقول فصل و ما هو بالهزل. (طارق/ 13 و 14).

هيچ گونه كجي و اعوجاج در آن نيست. از روي حق و ميزان و بر اساس آن نازل شده است. اساس بيان حكم در ميان مردم است. نوري است آشكار. تصديق كنندة كتب آسماني پيشين است. وسيلة هدايت و تربيت مردم است. مبارك است. عربي است. باطل در آن راه ندارد. سخن جدي است و شوخي نيست.

در عين حال قرآن به روشني و صراحت دلالت دارد بر اينكه دست كم برخي آيات آن تأويل دارد و تأويل آن را جز خود خداوند و راسخان در علم كسي نمي‌داند: و لايعلم تأويله الا الله و الراسخون في العلم. (آل عمراني/ 7)

چنانچه به صراحت دلالت دارد بر اينكه مانند ايات محكمات، قرآن آيات متشابه هم دارد
و خداوند از پيروي كردن آيات متشابه به سختي نكوهش و منع نموده است: منه آيات محكمات هن ام الكتاب و اخر مشابهات فاما الذين في قلوبهم زيغ فيتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه و ابتغاء تأويله (آل‌عمران/ 7)¹

و مي‌بينيم در اويل 29 سوره قرآن حروف مقطعه آمده است كه در تفاسير و كتب علوم قرآن بيش از 30 احتمال در معناي آنها داده شده و همه رجم بر غيب است و احتمال مي‌رود كه آنها از آيات متشابه باشند.

و از طرف ديگر مطالبي در قرآن است كه داراي پرسشها و ابهام‌هاي فراوان است:

1ـ به نظر مي‌رسد بعضي از آنها با علوم امروز سازگار نباشد، مانند آسمان هفت گانه و آفريده شدن آدم از خاك و تولد حضرت عيسي بدون آميزش.

2ـ و بعضي ديگر اگر هم با علوم در تضاد نباشد، ولي از روي علم و فلسفه قابل اثبات نيستند و قدري هم پذيرفتنشان براي عموم مشكل است، مگر براي اشخاصي كه ايماني قوي و استوار داشته باشند؛ مطالبي مانند وحي و ملك و جن و گوش دادن شياطين در آسمانها به اخبار غيب و رانده شدنشان به وسيله شهاب ثاقب (سنگهاي آسماني كه مانند ستاره به نظر مي‌آيند و گاهي از مدار خارج مي‌شوند و سقوط مي‌كنند) و سحر هاروت و ماروت و داستان تخت بلقيس و تأثر جادو «نفاثات في العقد» (سوره فلق/ 3) و تأثير چشم‌زخم²

3ـ و بعضي ديگر با وضع امروز بشر كه در اثر تحول جوامع بشري و زندگي اجتماعي و شرايط خاص آن پيش آمده، قابل توجيه نيستند، مانند: ترجيح مرد بر زن در مسألة ارث و ديه و شهادت و صاحب اختيار بودن مردان در امر طلاق و مديريت منزل:

«الرجال قوامون علي النساء»، (نساء/ 24) «للذكر مثل حظ الانثيين» (نساء/11).

جالب‌تر از همه اينكه در آيات فراواني مسأله ترجيح ارزشي مرد بر زن تلويحاً پذيرفته شده است، مثلاً در اين آيه شريفه: «الكم الذكر و له الانثي تلك اذا قسمه ضيزي»
(نجم/ 21 و 22) زيرا در اين آيه اشارت دارد كه فرزند دختر را به خدا نسبت دادن، يعني قائل شدن به اينكه ملائكه دختران خدا هستند و فرزندان پسر را براي خود خواستن، تقسيم بدي است، زيرا دختر از پسر كم ارزشتر است بلكه وسيلة ننگ است.

4ـ و نيز آياتي در قرآن هست كه اگر معناي ظاهري آنها را بگيريم و تأويل و توجيه نكنيم با عقائد مسلم اسلامي سازگار نمي‌باشند مانند: «و جاء ربك و الملك صفا صفا» (فجر/ 22)،
«يد الله فوق ايديهم» (فتح/ 10)، «بل يداه مبسوطتان» (مائده / 64)، «الرحمن علي العرش استوي»
 (طه/ 5)، «ثم استوي علي العرش» (اعراف/ 54)، «الله نور السموات و الارض» (نور/ 35)، «وجوه يومئذ ناضره والي ربها ناظره» (سوره قيامه/ 22 و 23). ظاهر اين آيات با مسلمات دين تهافت دارند.

5ـ آياتي در قرآن هست كه مفهوم ظاهر آنها با خرد انساني و دانش فعلي سازگار نيست، مانند خلقت زمين و آسمان در 6 روز (اعراف/ 54). زيرا با نبود زمين و آسمان و آفتاب و ماه، شب و روز چه معني مي‌تواند داشته باشد؟

6ـ مشكل ديگري كه در اين باره به نظر مي‌رسد، مشكلي است كه در تفاسير قرآن» پيش آورده‌اند. شكي نيست در اينكه اشخاصي در تفسير قرآن» مجيد قلم زده‌اند، اكثرشان به قصد انجام خدمت و به نيت انجام وظيفه ديني و الهي به اين عمل شريف و ارزنده اقدام كرده‌اند و هر كس به قدرت بضاعت علمي خود تلاش و كوشش نموده است و حقاً هم خدمت بسيار ارزنده‌اي انجام داده و پيش خداوند ان‌شاءالله مأجور هستند. ولي اختلاف مشرب و سليقه ميان آنها بسيار و همين هم سبب اختلاف برداشت از آيات شده است.

اين اختلاف از سويي موجب سر در گمي و تحير بيشتر گشته است. گروهي از مفسرين راه تفسر مأثور را پيش گرفته، بدان اهميت داده‌اند و راههاي ديگر را نپسنديده، بلكه گاهي تفسير به رأي دانسته‌اند، مانند تفسير در المنثور سيوطي، نورالثقلين حريزي و برهان بحراني.

و دسته ديگر تلاش كرده‌اند كه علوم امروز بشر را از قرآن استفاده نمايند و هر جا كه توانسته‌اند يا گمان كرده‌اند كه آيه‌اي را مي‌توان با يكي از اختراعات جديد تطبيق نمود، تطبيق كرده‌اند؛ مانند تفسير جواهر طنطاوي. و گروهي خواسته‌اند قرآن را به كمك مطالب فلسفي و عقلي تفسير و توجيه كنند و گروهي مطالب ذوقي و عرفاني را داخل تفسير كرده و به نام تأويل و يا عنوان ديگر آن مطالب را به خدا و رسول نسبت داده‌اند و گروهي هم مسايل اجتماعي و سياسي را مد نظر قرار داده‌اند هر آيه را كه مطابق سليقه‌ خود‌ ديده‌اند، رنگ فكر خود را به آيه داده و به خداوند نسبت داده‌اند، مانند تفسير فخر رازي، زمخشري و بيضاويو گروهي راه ديگر را پسنديده و انتخاب نموده‌اند، به طوري كه برخي از نويسندگان اين رشته بيش از پانزده روش و سبك را شمارش كرده‌اند³ و اين خود موجب سرگرداني و تحير بيشتر در فهم آيات قرآن مجيد شده است.

از سوي ديگر، علاوه بر تحير، پرسشي را موجب شده است: آيا قرآن و يا حتي يك سوره يا يك آيه، همة اين مفاهيم گوناگون را در نظر دارد و قصدش تفهيم همه اين مفاهيم يا چندي از اينهاست كه هر كسي در خور فهم و درك و بضاعت علمي خود برداشت نمايد؟

اگر چنين است، كدام يك از اينها اصيل و كدام يك تبعي است؟ كدام تفسير و كدام تأويل است؟ كدام يك حجت ـ به معني اصولي ـ است و كدام حجت نيست يا همه اصلي و حجت هستند هر كدام براي يك گروه و دسته خاص؟

7ـ مسأله‌اي ديگر در باب مشكل فهم قرآن اين است كه در قرآن مسايلي مطرح شده كه جنبه قومي داشته و به اعراب آن روز كه در حجاز زندگي مي‌كرده‌اند مربوط بوده است، مانند زنده به گور كردن دخترها (انعام/ 15؛ اسراء/ 31؛ تكوير/ 9ـ8) و مسايل لعان و ظهار و جنگ يا ترك جنگ در ماههاي حرام و تعيين وقت و وقت‌شناسي توسط هلال (بقره/ 189).
و همچنين پاره‌اي مسايل شخصي و خصوصي در آن آمده است. مانند دعوي زن و شوهر و شكايت بردن زن پيش پيغمبر (مجادله /1) و داستان خود رسول خدا با زنهايش (تحريم/1).

طرح اين گونه مسايل با جهاني بودن قرآن سازگار نيست و اينها قرآن را به صورت يادداشت شخصي درآورده‌اند، زيرا كتابي كه براي عموم مردم آن هم در همه زمانهاست نمي‌بايد اين گونه مطالب در آن آورده شود.

8ـ و نيز مي‌گويند در برخي سوره‌ها و آيات قرآن كه كم هم نيستند، خيلي به سجع اهميت داده شده است و گاهي به نظر مي‌رسد كه كلماتي بدون دخالت در محتوا فقط براي اينكه سجع آيات به هم نخورد آورده شده است و اين كار شايد در يك كتاب ادبي عيب نباشد، بلكه از محسنات هم شمرده مي‌شود، ولي در يك كتاب آسماني كه به منظور هدايت، تربيت و شناخت نازل شده است غيرلازم، بلكه غيرمناسب به نظر مي‌رسد.

9ـ و ديگر گفته شده است بعضي چيزها در قرآن هست كه جز بازتاب فرهنگ آن روز در قرآن، توجيه‌ ديگري ندارد، مانند تصوير بهشت و نعمتهاي آن از آب روان، سايه خوش و درختان سرسبز و خرم و بوستان‌هاي پرميوه اعم از خرما و انگور و انار كه حاكي از آرزو انديشي مردم آن روز عربستان است و همچنين كلمه «رؤوس الشياطين» (صافات/ 65)
 كه در قرآن آمده است، از اين قبيل است.

10ـ مشكل ديگري اخيراً از طرف مستشرقين و قرآن پژوهان غربي يا غرب زدگان مطرح شده است. اينها درباره اسلوب قرآن و سبك نگارش آن حرف دارند، زيرا بارزترين ويژگي‌ سبكي آن كه در اولين برخورد با قرآن جلب توجه مي‌كند و هر خواننده را متوجه خود مي‌سازد، تركيب مزجي مطالب و محتواي آن است كه به نظر اين آقايان نامتعارف و ناپيوسته و فاقد تلائم و انسجام است. بعضي از آنها براي زدودن اين عيب و رفع اين نقيصة فرضي به تكاپو افتاده
و فرضيه‌هايي را ابراز داشته‌اند از جمله فرضيه‌اي است كه به ريچارد بل نسبت داده شده است:

«... در قرآن گاهي آيه‌اي به صورت ترجيع به كار مي‌رود مانند جمله «فباي الاء ربكما تكذبان» در سورة الرحمن كه ابتدا در آيه‌هاي 12، 15، 18، 28 ظاهر مي‌شود و از آن به بعد به صورت يك در ميان تا پايان سوره، بدون توجه به ارتباط معنا تكرار مي‌شود. همچنين در سوره مرسلات «ويل يومئذ للمكذبين» نيز ترجيع‌وار بدون آنكه مقيد به ارتباط معنايي باشد، به صورت فزاينده‌اي از اوائل سوره ظاهر مي‌شود و هر چه به پايان سوره نزديكتر مي‌شويم تكرارش بيشتر مي‌گردد ...»⁴

و بقيه گفته او بنا به نوشته بعضي از نويسندگان اين گونه تلخيص شده است: «رخ نمودن چند آيه در وسط يك سوره به نحوي كه با بقية آيات و با فضاي كلي آن سوره‌ها بي‌ارتباط است، فقط بدين وجه قابل توجيه است كه بينگاريم اين قسمت بر پشت و روي صحيفه‌ها نوشته شده بوده و هنگام كتابت جابجا شده است و بي‌جا به ثبت رسيده است از جمله آيات 16 تا 19 از سورة قيامت «لاتحرك به لسانك لتعجل به ان علينا جمعه و قرآنه فاذا قرآناه فاتبع قرآنه ثم ان علينا بيانه» نمونة ديگر آيه 17 تا 20 سوره غاشيه است: «افلا ينظرون الي الابل كيف خلقت و الي السماء كيف رفعت و الي الجبال كيف نصبت و الي الارض كيف سطحت» اين آيات با آيات قبل و بعد ارتباط ندارند.»

مونتگمري وات در شرح نظرية بالا گفته است: «مي‌توان پذيرفت كه عدم تلائم و تداوم بعضي آيات يك سوره مي‌تواند به مسأله ديگر مربوط باشد نه اشتباه در بازنويسي و تدوين
و بر هم خوردن توالي آنها.» ⁵

آرتور جان آربري مترجم معروف انگليسي قرآن هم در اين زمينه مي‌نويسد: «قرآن از هر انسجامي كه مربوط به ترتيب نزول باشد و نيز از هر انسجام منطقي بسي بدور است خواننده قرآن به ويژه اگر ناچار باشد كه به يك ترجمه اكتفا بكند هر چند آن ترجمه از نظر زبان‌شناختي دقيق باشد بي‌شك از جسته جسته بودن و ناپيوستگي بسياري از سوره‌ها حيران و هراسناك خواهد شد، بعضي در مقام پاسخ‌گويي برآمده و گفته‌اند اين ناپيوستگي مشهود، غالباً به اشتباههايي در نسخه‌هاي اوليه مربوط مي‌شود. من برآنم كه اين بافت طبيعي خود قرآن است. نوسانات ناگهاني محتوا و فحوا، اگر با ديد فراگير نگرسته شود، مشكلاتي كه بعضي از منتقدان را سرگشته ساخته به بار نمي‌آورد. اين منتقدان دلخوش به اينند كه اقيانوس فصاحت پيامبرانه را با انگشتان تحليل و تتبع متفاضلانه خود بپيمايند. هر سوره‌اي در خود وحدتي دارد و تمامي قرآن يك وحي واحد است و تا والاترين سطحي سازگار است.»⁶

بنابراين، يكي ديگر از مشلكات فهم قرآن ـ آنطور كه گفته شده ـ جسته جسته بودن، و برگزيدن سبك نامتعارف و ناپيوسته و فاقد تلائم و انسجام قرآن است كه فهم قرآن را به شدت دشوار مي‌كند، به ويژه در آن دسته آياتي كه مسأله سجع و وزن كلمات و آهنگ كلي آيات رعايت شده است، و به اين خاطر معنا را در محظور قرار داده است.

پس چه بايد كرد و چه راه حلي را بايست پيش گرفت؟

به نظر مي‌رسد پيش از هر چيز بايد راه تفسير صحيح قرآن را به دست آورد، سپس بايد ديد اين اشكالات واقعاً وجود دارد يا نه؟ و در فرض دوم تلاش و كوشش خود را براي حل مشكلات آغاز نمود پس بايد پيش از هر چيز زبان قرآن را دانست زيرا تنها با آن مي‌توان تفسير صحيح قرآن را به دست آورد تا ببينيم آيا چنين مشكلاتي وجود دارد يا نه؟ از اين روست
كه قبلاً بحث زبان قرآن را پي مي‌گيريم و سپس به يك يك اين اشكالات گفته شده مي‌پردازيم.

اكنون مي‌پرسيم قرآن چگونه سخن مي‌گويد؟ و زبان آن چيست؟ در چه قالب‌ و سياق سخن مي‌گويد و در چه فضايي از سخن پيام خود را ارائه مي‌دهد كه ما با همان ديد به سراغ اين اشكالات گفته شده مي‌پردازيم.

اين بحث در علم اصول به شكل ديگري مطرح شده و دانشمندان علم اصول با عنوان (حجيت ظواهر كتاب) بدان پرداخته‌اند؛ ولي آنها از زاويه ديگري به مطلب نگريسته‌اند و براي اثبات آن راه ديگري را كه مناسب آن زاويه ديده است پيش گرفته‌اند و ما نمي‌توانيم در حل مشكلات گفته شده به آن تلاش بسنده كنيم و براي حل اين مسايل بايد پاسخ پرسش بالا
را پيدا كنيم.

مفهوم زبـان

در آغاز براي روشن شدن اين بحث سخني مفهومي لازم است درباره مفهوم زبان سخن بگوييم. زبان را به چند معنا مي‌شود بكار گرفت و وقتي گفته مي‌شود زبان قرآن، چند معنا به ذهن مي‌رسد:

1ـ به معناي لغت، مانند زبان عربي و زبان فارسي (دانستن معاني لغات، تشخيص دادن مشتركات، مترادفات و مشتقات آن كه از كتب لغت به دست مي‌آيد و فراگيري قواعد صرف و نحو «گرامر») دانستن فصاحت و بلاغت و محسنات كلام، آشنايي با معاني  حقيقي و مجازي، تشبيه، استعاره،  كنايه، تخيل و  مبالغه دانستن  كامل يك زبان است و ...

زبان قرآن به اين معنا زبان عربي است و مطابق صرف و نحو  است.و بليغ است؛ البته عربي خالص كه لغت دگري درآن نباشد، نيست؛ بعضي لغات از زبان‌هاي ديگر نيز درآن يافت مي‌شود.  همه اينها در فهم قرآن لازم است، ولي كافي نيست؛يعني تنها با اينها نمي‌شود در همه آيات مقصود گوينده را فهميد و تشخيص داد، بلكه به چيز ديگر هم نياز هست زيرا اينها نمي‌توانند مشكلات گفته شده را حل كنند.

2ـ منظور از زبان، شناسايي روش تفهيم و تفاهم از راه به دست آوردن شيوۀ سخن گفتن است. به اين معنا كه فرد در پي شناخت معاني قرآن است، ولي نمي‌داند براي رسيدن به مقصود، ترجمه الفاظ و عبارات و رعايت قواعد ادبي كافي نيست. درك حقايق عاليه قرآن و دريافت معاني غيبي و ماوراي اين جهاني، تنها با رعايت قواعد ادبي حاصل نمي‌گردد. در اين صورت، منظور
 از زبان قرآن شناخت روش دستيابي به مقصود است. اين قسم همان چيزي است كه در علم اصول بحث مي‌شود و سخن از وضع و دلالات مي‌شود و از قواعدي چون عام و خاص، مطلق و مقيد، مجمل و مبين بحث مي‌گردد.

تفصيل موضوع و موارد را مي‌توان در بخش نخست علم اصول يعني مباحث الفاظ ديد و حساسيتهاي اصوليون را در باب مقدمات فهم صحيح كلام، دريافت.

3ـ گاه منظور اززبان، اسلوب محاوره و مستواي القاي كلام و افق برگزيدن مفاهيم نسبت به سطح شنوندگان و خوانندگان است. اين معنا نزديك به آن چيزي است كه در محاورات عمومي گفته مي‌شود.

زبان كودكي، از نظر واژه و ادب، قاعده مشخصي ندارد، بلكه منظور سطح درك مخاطبان و افق همدلي با شنوندگان است. از اين رو، نوعي سخن گفتن است كه رعايت حال مخاطب و شرايط درك و فهم آنان شده باشد.

4ـ گاه منظور از زبان قرآن، يعني برگزيدن نوعي سخن مناسب با فاهمه و فضاي فرهنگي و عملي جوامع و محيط‌هاي آنان است كه در قالب معين سخن مي‌گويند و از مخاطبان خود توقع دارند در آن  محدوده رابطه برقرار كنند. در اين نظر گاه، زبانها به اقسام مختلفي تقسيم شده است مانند زبان عرفي، زبان ادبي، زبان علمي و فلسفي  و حقوقي و تاريخي، زبان  نمادين و رمز و سمبليك.

اكنون پس از اين توضيحات، آنچه مورد نظر و بحث اين نوشته است،قسم چهارم است كه مي‌خواهيم بدانيم زبان قرآن كدام است و با چه قالب و ميداني از سخن، خداوند با مردم سخن گفته است، و در چه فضايي از كلام پيام خود را ارائه داده است. در اين صورت است كه بسياري از مشكلات ياد شده پيشين حل مي‌شود و موانع فهم صحيح بر طرف  مي‌گردد.

به همين جهت براي روشن كردن زبان قرآن، به سراغ يكايك اين زبانها مي‌رويم و كنكاش مي‌كنيم قرآن در ميان زبانها، كدام يك از ويژگيهاي زبانهاي ياد شده را دارد و چه روش تفهيم و تفاهم را برگزيده است؟ آيا روش قرآن از ديگر زبانها مستثناست يا ويژگي‌هاي يكي از زبانهاي ياد شده را دارد.

1ـ  زبان عرفي

زبان عرفي زبان عمومي توده‌هاي مردم در طبقات گوناگون اجتماعي  از بزرگ و  خردسال، شهري و روستايي، باسواد  و بي‌سواد است كه با آن زبان صحبت مي‌كنند و مي‌نويسد  و مطالب خود را به ديگران منتقل مي‌كنند. اين زبان در عين حال كه صريح و  روشن است، ولي  همۀ كلمات در معناي حقيقي استعمال  نمي‌شود. مجاز، كنايه، تشبيه و تمثيل در‌آن بكار مي‌رود، ولي كلا اين زبان  توده‌اي و عموم فهم است. مبالغه و تسامح هم در آن به وفور بكار مي‌رود، حتي ممكن است تا حدودي فصيح و بليغ هم باشد ولي نوعاً سطح اين زبان پايين است.

بي‌گمان قرآن با اين زبان سخن نگفته است، و قالب كلام در آن سطح قرار نگرفته است.

2ـ زبان ادبي

يكي ديگر از زبانها زبان  ادبي است. زبان ادبي زباني است كه ادباي هر قوم با آن زبان سخن مي‌گويند و مي‌نويسند مانند زبان مخملي سعدي در گلستان و بوستان، حافظ در ديوانش، امرءالقيس  و  سيد رضي در اشعار عربي،  مقامات حريري، شاهنامه  فردوسي، داستانهاي  داستايوسكي،  بينوايان ويكتورهوگو در رمان‌نويسي،  كمدي الهي دانته  و جنگ و صلح تولستوي و آثار شكسپير  در نمايشنامه‌نويسي و آثار تاگور در ادبيات هندي.

زبان ادب زباني  است كه بلندترين و بهترين  افكار و خيالها  را در عاليترين و بهترين صورتها با توجه به مقتضيات احوال  و طبايع  اقوام  و ملل و افراد تعبير  مي‌كند.  فرق نمي‌كند كه اين زبان به صورت منظوم باشد يا منثور زيرا اين زبان بر عاطفه و اسلوب خيال استوار است، شورانگيز و دلرباست، از سخن عادي والاتر است و در خور ضبط و نقل است، برانگيزاننده غم و شادي و لذت و الم است. دلچسب‌، شيرين و خوشايند است. آثاري كه نقاشي، موسيقي، خطاطي، مجسمه‌سازي و تماشاي طبيعت هم دارد. در تعريف زبان ادبي گفته شده است: «اديب كسي است كه معاني خوب و نيك را در قالب لفظ خوب و نيك بيان كند.»⁷

لفظي زيباست كه معني را دل‌نشين و جالب نشان مي‌دهد. سخن خوب گاهي منظوم است
 و گاهي منثور. نثر محدوديت وزن و قافيه را ندارد نظم اين محدوديت را دارد، اما شعر كلامي است كه داراي جودت معاني و دقت تعبير و الفاظ نيك و متانت سبك و روش تخيل و تأثير نفس و تهييج احساس باشد؛ البته اين اثر غالبي شعر است و گر نه بعضي اشعار به گونه‌اي است كه صدرالمتألهين درباره شعر لبيد گفته است:

و طرب طرباً شوقيا لا حسيا حيث سمع قول لبيد.

اعراب جاهلي كه در مورد قرآن مي‌گفتند شعر است، نظر آن جنبه تخيلي شعر بوده است. قرآن از اول تا آخر با اين زبان نيز گفته است؛ لذا از قديم گفته‌اند: قرآن» فصيح و بليغ است، مجاز و تشبيه و استعاره و كنايه و تمثيل، دارد. از باب نمونه آية: «يا ارض ابلعي ماءك و يا سماء اقلعي و غيض الماء و قضي الامر و استوت علي الجودي» (هود/ 44) را در رتبة اول فصاحت دانسته‌اند و هم‌چنين «ان‌ ناشئه الليل هي اشد وطاً و اقوم قيلاً» (مزمل/6) در عالي‌ترين درجة فصاحت شمرده‌اند. همچنين آية شريفة «غلت ايديهم و لعنوا بما قالوا بل يداه مبسوطتان» (مائده/ 64) و «او كصيب من السماء فيه ظلمات و رعد و برق» (بقره/ 19). و اعجاز بياني و آيات بي‌شمار ديگر در تفاسيري كه به اين جهت قرآن معترض شده‌اند، تذكر داده شده است.

همچنين در پاره‌اي از معاني غيبي با اين زبان سخن گفته و كلمات بلند در ظرف اين زبان ريخته است مثلاً: در آية شريفة «جاء ربك و الملك صفاً صفاً» همچنين «يد الله فوق ايديهم» و «غلت ايديهم و لعنوا بما قالوا بل يداه مبسوطتان» و «الرحمن علي العرش استوي» يا «ثم استوي علي العرش» با توجه به جهات ادبي از راه مجاز در حذف يا اسناد يا كلمه، مطلب قابل حل و فهم است.

ولي بايد توجه داشت در قرآن از همة اسلوبهاي زبان ادبي استفاده نشده است مثلاً
 از پرداختن به تخيل كاملاً احتراز شده است، مگر جهت زيبايي كلام. براي نمونه از اين گونه تخيل شاعر استفاده كرده است. به اين ابيات توجه نماييد:

بدون شك قرآن از اين اسلوب استفاده نكرده است و از روش بينوايان ويكتور هوگو، يا بهشت و جهنم دانته و جنگ و صلح تولستوي؛ نه تنها استفاده ننموده، بلكه نكوهش هم كرده است؛ زيرا اولاً قرآن كتاب تربيت و كتاب هدايت است و تربيت و هدايت با اين گونه سخن گفتن، سازگار نيست. با داستان‌سرائي جعلي و غيرواقعي نمي‌شود انسان را به صدق و واقع‌گرائي دعوت نمود. هر چند اين گونه كتابها و نوشته‌ها و سخنها گاهي فوايد تربيتي دارد، ولي هرگز با يك نهضت تربيتي هدايتگر متناسب نيست. اين مطلب غير از آن است كه گفته شود اين سخنها دروغ است. از اين رو شايستة انبياء نيست؛ زيرا كسي نمي‌گويد اين ابيات حافظ دروغ است، بلكه مي‌گويد، نوعي رمز و كنايه و بكار بردن تخيل در معاني مخصوص است كه با سنخ وحي سازگاري ندارد.

حافظ به خرابات رفته و نه خمار آلوده بوده و نه شراب به دامن و سجاده او ريخته و كسي هم او را به جهت آلوده كردن دير تعزير نكرده است اما با همه اينها نه سخن دروغ گفته است و نه حافظ دروغگو است.

جان سخن اين است كه اين روش متناسب با يك نهضت ديني و تربيتي و يك مكتب اخلاقي نيست. روشن‌ترين دليل اين است كه اين روش هر چه زيبا و دلنشين و ابتكاري باشد،ممكن است آن را يك انقلاب ادبي دانست، ولي يك انقلاب مذهبي و اخلاقي و هدايتي نمي‌شود به حساب آورد. با يك مقايسة مختصر ميان انبياء كه خود در تاريخ بشريت گروهي با مشخصات و امتيازات شناخته شده هستند با صاحبان اين مكاتيب ادبي كه آنها هم كم نيستند مطلب نمايان مي‌شود. مثلاً جبران خليل جبران هر چه داراي ذوق سليم و قريحه عالي باشد و نوشته‌هاي او زيبا، دلنشين باشد نمي‌شود قرآن را با نوشته او قياس كنيم و بگوييم اين سبك ادبي مجاز و مشروع است پس در قرآن هم از اين سبك بهره گرفته شده است.

و ثانياً اين همان شعر است كه در قرآن نكوهش از آن شده است:

 «و الشعراء يتبعهم الغاوون، الم تر انهم في كل واد يهيمون يقولون مالا

يفعلون» (شعراء / 226ـ 224) يا «و ما علمناه الشعر و ما⁹ ينبغي له ان هو الا

ذكر و قرآن مبين» (يس/ 69) «و ما هو بقول شاعر قليلاً ما تؤمنون» (حاقه/

41) «و يقولون ائنا لتاركوا الهتنا لشاعر مجنون» (صافات/ 36) «ام يقولون شاعر نتربص به ريب المنون» (طور/ 30) «بل قالوا اضغاث احلام بل افتراه بل هو شاعر» (انبياء / 5) متأسفانه در پاره‌اي از نوشته‌ها مانند كتاب القصص الفني في القرآن استفاده از اين سبك به قرآن نسبت داده شده است و آن نوشته سر تا پا بي‌اساس است.

3ـ زبان علمي

هر علم زبان خاص خودش را دارد. منظور از زبان علم اصطلاحات خاص آن علم است. مانند علم صرف، علم نحو، منطق، فلسفه و عرفان، حقوق، تاريخ، فيزيك، شيمي، طبيعي و ...

در هر علم مطالب آن دانش را در قالب الفاظ و اصطلاحات خاصي بيان مي‌كنند
و به آن اصطلاح مي‌نويسند و مي‌گويند. مثلاً در علم صرف اصطلاح اين است كه مي‌گويند:

صحيح است و مثال است و مضاعف ـ لفيف و ناقص و مهموز و اجوف.

اين كلمات هيچ كدام در معناي اصلي استعمال نشده است و در اصطلاح نحو كلمه، كلام، مبتدا، خبر، جر، نصب، رفع، تنوين و ... اصطلاح هستند و به نحوي به اين اصطلاح سخن مي‌گويد و همچنين است ساير علوم. و گذشته از اين در زبان علم مجاز و كنيه و مبالغه و تسامح يافت نمي‌شود. خيلي صريح و روشن و مشخص حرف مي‌زنند و مي‌نويسند، زيرا مقصود تفهيم و تفهم آن مطالب است و اين چيزها خدشه به مفاهمه مي‌زند، لذا گفته‌اند: بايد در تعريفها از مجازگويي احتراز جست و نبايد كلمات مشترك بكار برد. آري در گذشته گاهي هم مندمج و مجمل و مبهم مي‌نوشتند مانند قبسات ميرداماد يا صمديه شيخ بهايي در نحو مانند: ان كان كالخليل فكالخليل و الا فيكونس و الا فكالبدل.

و يا تهذيب در منطق آمده است: امتنعت افراده او امكنت لم توجد او وجد واحد فقط مع امكان غيره او امتناعه.

و اين روش اخيراً متروك شده است. مگر در كتب و نوشته‌هاي علمي كه بنابر ابهام و اشاره بوده است. مانند بعضي از آثار عرفا و فلاسفه و برخي از علوم قديمه و غريبه و نيز در كتابهاي علمي پيش از ورود به بحثها يا در كتاب مستقل يا در علم ديگر، موضوعات آن علم را بررسي و تبيين مي‌كنند تا در نظر خواننده موضوع كاملاً مشخص و مبين باشد و ترديد و ابهام در موضوعات و اصطلاحات نماند.

و گذشته از اين، در زبان علم براي هر گفتار استدلال مي‌كنند و دليل مي‌آورند، گر چه در قرآن هم در بعضي موارد استدلال هست ولي نوعاً استدلال نمي‌شود يا ادعاي بداهه‌ مي‌شود مانند: «افي الله شك فاطر السموات و الارض» (ابراهيم/ 10) يا خدا را به شهادت مي‌طلبد، مانند: «شهد الله انه لا اله الا هو و الملائكه و اولو العلم ... » (آل‌عمران/ 61) يا نفرين مي‌كند يا دعوت به مباهله مي‌كند مانند: «قل تعالوا ندع ابنائنا و ابنائكم ...» (آل‌عمران/ 18) يا تهديد مي‌كند و اينها هيچ كدام در زبان علم معمول نيست. البته نبايد از اين بيان سوء برداشت شود. قرآن پر است
از دعوت به تدبر و تعقل و تفكر.

ما نمي‌گوييم قرآن با تعقل و تفكر و استدلال به دليل نظم كه در قرآن زياد آمده است؛ بلكه منظور اين است قرآن بيشتر با زبان فطرت كه زبان وجدان و دل است سخن مي‌گويد نه با زبان خشك عقل كه جدل و مغالطه در آن فراوان يافت مي‌شود.

و باز در شيوه زبان علم غير از علوم رياضي مطالب به طور احتمال و ترديد بيان مي‌شود، ولي در زبان قرآن و كلاً در زبان اديان مطالب به طور قطع و يقين و بدون هر گونه ترديد و احتمال گفته مي‌شود و گفته‌ها به طور مسلم القا مي‌گردد؛ زيرا انبياء براي تذكر و هدايت مردم مبعوث شده‌اند و اين معنا با ترديد و دو دلي و احتمال، سازگاري ندارد.

گاهي سطح مطالب و مفاهيم آن چنان گسترده و وسيع و بلند است كه الفاظ معمولي كه براي مفاهيم معمولي وضع شده است، بر قد و بالاي آن معاني و مفاهيم كوتاه است
و با جعل اصطلاح هم نمي‌شود آن مفاهيم را تنزل داد و تفهيم و تفاهم كرد، مانند پاره‌اي از مطالب فلسفي مثل ربط حادث به قديم و اتحاد عاقل و معقول و حركت جوهري يا مطالب عرفاني، مانند مسايل كشف و شهود و يا نسبيت انيشتن يا خيلي چيزهاي ديگر كه فرمولش را كشف مي‌كنند و جواب را هم مي‌دهد ولي به عمقش نمي‌توانند برسند، ناچار لازم مي‌شود مطلب را با زبان فرمول القا كنند و در اينجا هم گوينده الفاظي را استخدام مي‌كند و در مفهوم وسيع استعمال مي‌كند.

گاهي هم مي‌گويد مطلب ديدني است نه گفتني، فقط مي‌توان به طور اجمال به آن مفهوم اشاره كرد.

بنابراين، زبان علمي، زباني است كه دانشمندان در رشته‌هاي مختلف مطالبشان را با آن بيان مي‌كنند و هدفشان توصيف واقعيات است، نه برانگيختن و تعهد آفريدن. با اصطلاحات مخصوص هر علم مطالب را مي‌گويند، قصدشان را به صورت رمز، تمثيل و تخيل بيان نمي‌كنند. با اصطلاحات شناخته شده و زبان گويا به روشن كردن مطالب به مخاطب خودش مي‌پردازند.

از سوي ديگر، زبان علم به ويژه در علوم تجربي مطالب قابل صدق و كذب است، يعني مي‌توان با كنكاش در مقوله‌هايي از آن گفت اين سخن صادق يا كاذب است. همچنين زبان علم انتزاع‌گراست و ارزش‌گذاري نمي‌كند و زبان ناظر است نه زبان عامل و هدف را تعيين نمي‌كند
و به دنبال علل ظاهري است و از هست و نيستش صحبت نمي‌كند.

به اين معنا، زبان قرآن، زبان علمي نيست و نمي‌تواند همة مشخصات زبان علمي را داشته باشد. قرآن براي توده‌هاي مردم آمده و با زبان آنان سخن گفته است.

4ـ زبان سمبليك

گاهي زبان، زبان رمز است و منظور از رمز اين است كه هيچ يك از الفاظ در موضوع له و مستعمل فيه لغوي و عرفي استعمال نشده باشد، چه موضوع له داشته باشد و چه نداشته باشد، مانند حروف و ارقام. فقط بايد گوينده و مخاطب طبق قرار قبلي الفاظ را استعمال كنند و با كليد رمز، كلمات استعمال شده را بفهمند. زبان رمز چندين گونه است:

الف ـ همان كه گفته شده متكلم و مخاطب مي‌خواهند به گونه‌اي صحبت كننده كه ديگران نفهمند اعداد يا حروف يا خطوط يا حتي كلماتي را به استخدام مي‌گيرند و هر كدام از آنها را علامت و نشانة چيزي قرار مي‌دهند و براي كشف رمز كليدي ابتكار مي‌كنند هر كس كه آن كليد را در اختيار داشته باشد مطلب گفته شده و نوشته شده را مي‌فهمد و هر كس نداشته باشد نمي‌فهمد و فرق نمي‌كند اين چيزها علامت قرار داده شده خودش هم معني داشته باشد
 يا نداشته باشد و زبان رمز معمولي اين است مراد ما هم از زبان رمز اين است.

ب ـ گاهي گويند يا نويسنده مي‌خواهد يك دسته مطلب علمي يا فلسفي يا عرفاني يا اخلاقي را به مخاطب القاء كند، مثلاً برتري انسان از ساير موجودات حتي از فرشته‌ها را يا مبدأ شرور بودن شيطان را يا لزوم عدل در قضاوت را يا هر مطلب ديگر را بگويد؛ فكر مي‌كند اگر داستاني درست كند و در ضمن آن طوري سخن بگويد كه اين مطلب فهميده شود دلنشين‌تر و جالب‌تر است. داستاني را درست مي‌كند و از زبان جمادات يا نباتات يا حيوانات يا حتي انسانهاي جعلي يا حقيقي يا حتي خودش سخن مي‌گويد و داستان را مي‌سرايد در حالي كه داستان هيچ گونه واقعيتي ندارد، فقط براي القاي آن مطلب گفته شده است، مانند داستان سلامان و ابسال يا حي‌بن‌يقظان يا داستانهاي كليله و دمنه يا بينوايان و امثال اينها (ظاهراً برخي كه زبان رمز يا سمبليك را بكار مي‌برند مرادشان اين است).

ج ـ گاهي واقعيتي هست ولي براي بيان آن واقعيت لفظ خاصي نيست، متكلم ناچار است از الفاظي استفاده كند به نحوي آن معنا را برساند، گر چه با تجريد از خصوصيات معاني متعارف استعمال نشده است يا به وسيلة تشبيه و متكلم بودن خداوند كه در اين موارد قطعاً آن الفاظ در معاني متعارف استعمال نشده است يا به وسيلة تشبيه يا تجريد و يا به استعمال در معني اعم يا امثال اينها اين الفاظ بكار گرفته شده است و اين همان زبان است كه ما پيش از اين بدان اشاره كرديم.

د ـ در برخي از روشهاي سخن القاي كلمات طوري است كه گوينده الفاظ را مي‌گويد و معاني مختلف را در سطحهاي گوناگون قصد مي‌كند؛ در دو سطح يا بيشتر، تا خواننده يا شنونده بر حسب استعداد ذهني و فكري و بضاعت علمي خود از آن بهره‌مند گردد «ليذهب نفس السامع كل مذهب ممكن» به طوري كه در سطح كلام ظاهر داشته باشد و باطن يا باطنها و هر كس به قدر لياقت و شايستگي و استعداد خود از آن بهره گيرد.

البته اين روش مخصوص كلام و شنيدنيها نيست بلكه در ديدنيها هم چنين است.

شاعر مي‌گويد:

شايد حديث «سبعه احرف» و هم چنين ظاهر و باطن داشتن قرآن اشارتي باشد
به اين روش.

هـ ـ گاهي گوينده در مقام تفهيم عموم خوانندگان نيست، بلكه خود گوينده مي‌گويد
من از اين گفتار منظورم اين نيست كه مردم نگاه كنند و چيزي دستگيرشان شود، بلكه به منظور ديگر اين كلام گفته شده است و كلمات را به ظاهر آن حمل نكنيد و الا گمراه مي‌شويد. وجود تأويل و متشابه در قرآن گواه اين مطلب است و اين غير از زبان رمز است كه بدان اشاره شد. به عنوان نمونه به عمده‌ترين موضوعات آيات قرآني از اين دسته اشاره مي‌گردد:

خداوند و اوصاف او، انسان، سعادت و شقاوت او، حيات و مرگ او، ظاهر و باطن او، جهان يا رابطة اينها با هم، يعني رابطة انسان با خدا و خدا با انسان، جهان با خدا و خدا با جهان، و جهان با انسان و انسان با جهان است. به سخن ديگر قرآن كتاب هدايت است و هدايت بدون معرفت امكان ندارد. بحث معرفت و شناخت در قرآن سه مركز و شش محور دارد خدا و انسان و جهان، مراكز سه گانه شناخت، و رابطة آن سه با هم، محورهاي شش گانه اين بحث را تشكيل مي‌دهند. و همه اين چيزهاي گفته شده جزء مفاهيم معمولي نيستند، كه لغات معمولي در برابر آنها وضع شده باشد.

پس الفاظي كه در اين بخشها از مفاهيم گفته شده، استعمال گرديده است بايد به يك معني ديگر، جز آنچه در محاورات معمولي در نظر گرفته مي‌شود استعمال گردد. و اين غير آن چيزي است كه در باب رمزي بودن زبان قرآن مطرح شد. به هر حال، از گذشته‌هاي بسيار دور مسأله رمزگرايي به ويژه در كلمات ديني مطرح بوده است. در جهان اسلام گاه مفسرين اهل عرفان با اين زبان سخن مي‌گفتند و كلمات بسياري از قرآن را اشاره و رمز به معاني خاصي مي‌دانستند. اينكه ما با آنان همراهي داشته باشيم و همة تأويلات و نمادگرايي آنان را بپذيريم، جاي سخن دارد، اما بي‌گمان وجود كلماتي از قرآن دليل بر اين است كه قرآن خالي از رمز نيست مانند حروف مقطعه، يا كل داستان حضرت آدم كه نمي‌توان به معناي ظاهري حمل كرد
و كلماتي چون سجده ملائكه بر آدم، خوردن از شجره، سخن گفتن آدم با ملائكه و گفتگوي خداوند با ملائكه را به معاني رايج پياده كرد. با همة اينها چون قرآن برخي كلمات و آياتي دارد كه نمي‌توان حمل بر ظاهر نمود، دليل بر اين نمي‌شود كه زبان قرآن زبان سمبليك است
 و به طور غالب از اين زبان استفاده كرده است. زيرا مهمترين اشكالي كه بر اين زبان نسبت به قرآن مطرح است، اين است كه زبان قرآن زبان شخصي مي‌شود زبان رمزي ميان خدا و رسولش و يا احياناً عده‌اي و گروهي چون راسخان در علم مي‌گردد. معنايش اين مي‌شود كه ديگران اين كلام را نمي‌فهمند و از اين رمز نمي‌توانند استفاده كنند. مگر كسي كه به فنون و رموز رمز آشنا باشد، از آن طرف زمينه جابجايي و تأويلهاي گوناگون را فراهم مي‌كند.
در اين صورت قابل استناد نيست و قابل استفاده و استدلال و هدايت براي جوامع
و توده نخواهد بود. چون معيار و ملاكي براي فهم و درك ندارد.

زبان قـرآن

اكنون با توجه به آنچه در توصيف زبانها آمد به بحث اصلي خود برگرديم و ببينيم
آيا زبان قرآن يكي از اين زبانهاست يا قرآن زباني مخصوص به خود دارد.

حقيقت آن است كه قرآن زبان مخصوص به خود دارد و نمي‌توان زبان قرآن را به طور كامل با يكي از زبانهاي ياد شده مقايسه كرد. درست است كه در هر قسمتي از قرآن نمودهايي از گرايشهاي عرفي، ادبي، علمي و رمزي يافت مي‌شود و اوصافي از اين زبانها در قرآن ديده مي‌شود، اما هيچ كدام از اين زبانها نيست.

در راستاي توضيح دقيق زبان قرآن و مقايسه آن با زبانهاي ياد شده به پاسخ برخي اشكالها مي‌پردازيم.

زبان قرآن، زبان معمولي مردم عرب در عهد رسالت نيست. به اين معنا كه اگر در زبان عرفي عرب مجاز، كنايه، تشبيه، تمثيل راه مي‌يابد و در قرآن اين روش‌ها به كار گرفته مي‌شود اما همة مشخصات زبان عرفي را ندارد. در زبان عرفي دقت و عمق را نمي‌توان يافت، و برعكس در آن مبالغه، مسامحه، به وفور يافت مي‌گردد. باورها و دانستنيهاي عصر كاملاً
 مشاهده مي‌شود. اما در زبان قرآن چنين چيزهايي ديده نمي‌شود، زيرا اگر زبان عام قرآن، زبان عرفي باشد، مسامحه و مبالغه ديده شود در آن صورت اعتماد به كلمات و سخن سلب مي‌گردد و آن همه آيات در تدبر و تفكر لغو خواهد بود.

بنابراين اگر در قرآن از اين زبان زياد بهره گرفته است، اما مطالب متعددي در قرآن گفته شده است كه از قبيل مفاهيم عادي و زبان عرفي نيست، بلكه مربوط به عالم ديگر و موجودات ديگر است. الفاظي است كه در القاي اين مفاهيم از آنها استفاده شده و با همين روش بكار گرفته شده‌اند. مانند «قول» (سخن گفتن) كه در قرآن به خدا و به ملائكه و به آسمان و زمين نسبت داده شده است. شكي نيست كه قول در زبان عربي براي حرف زدن و سخن گفتن انسان وضع شده است و آن، از راه دهان است. دستگاه سخن گفتن شروع به كار مي‌كند و در هوا موج ايجاد مي‌شود و از راه گوش با فعل و انفعالات خاصي شنيده مي‌شود. «قول» اول وضع شده براي اين گونه سخن گفتن، به سخن گفتن طوطي و مرغ مينا هم سخن گفته مي‌شود و به سخن گفتن رباط و گرامافون هم سخن گفته مي‌شود، سخن گفتن خداوند و ملائكه و زمين و آسمان با همه اينها فرق دارد پس «قول» را بايد در يك معني شامل استعمال كنيم كه همه اينها را بگيرد. همچنين «يسبح له ما في السموات و الارض» (حشر / 24) ما في السموات و الارض، شامل زمين و آسمان و باران و اشياء مادي و معنوي وجود خارجي و علمي و فكري مي‌شود، پس بايد تسبيح در معنا وسيعي استعمال شود تا هم اينهاد را در بر گيرد.

دربارة هر چيزي كه از جهان غيب با اين الفاظ معمول نقل مي‌شود، چاره‌اي جز اين روش نيست.

به قول مرحوم شبستري در گلشن راز:

توجيهي غلـط

در همين جا خوب است اشاره كنيم به اينكه برخي براي فرار از اشكال، توجيهي كرده‌اند كه اشكال را دو چندان كرده است. گفته‌اند: «قرآن در زماني نازل شده كه از علوم و تجربيات
 و كشفيات و اختراعات خبري نبوده و پيغمبر اسلام در ميان مردمي زندگي مي‌كرد كه عموماً امي و بي‌سواد بودند حتي اشخاصي كه سواد خواندن و نوشتن داشتند در ميان آنان معدود بودند و در عصر جاهلي كه آداب و رسوم و افكار و عقائد مردم بر اساس خرافه و اوهام بود، از معارف جز بت‌پرستي، از علم و دانش و شناخت جهان جز هيئت بطليموسي، از زندگي جز صحرانوردي، از تجارت جز برده‌فروشي و دلالي و ربا، از عيش و نوش و رفاه جز زن و شعر و شراب و اسب، از مردانگي جز قتل و غارت، از اخلاق جز تفرعن و فخرفروشي بهم، و باليدن به استخوانهاي پوسيده و مردگان و اباء و اجداد، و از اخلاق اجتماعي جز ظلم و ستم و زورگويي و تعدي و تجاوز، و از ارزشها جز زور بازو و شمشير، چيزي نمي‌شناختند مخاطب قرآن اينها بودند و پيغمبر از ميان اينان برخاسته بود.

اگر مي‌بينيم در قرآن: «الرجال قوامون علي النساء» (نساء/34) آمده است و اين سخن را با اين كليت نمي‌شود پسنديد و پذيرفت و اگر در آن مي‌خوانيم: «فعظوهن و اهجروهن في المضاجع واضربوهن» (نساء/34) پذيرفتن اين سخن براي اكثر مردم سخت و سنگين است؛ اجازه دادن مرد كه زن را بزند و خواسته خود را به وسيلة كتك به او تحميل كند اين خلاف انصاف و عدالت است.

يا اگر مي‌بينيم در قرآن در مقام خطاب به مردم مي‌فرمايد: «الكم الذكر و له الانثي تلك اذا قسمه ضيزي» (نجم/ 22) براي خودتان پسر و براي خدا دختر قائل مي‌شويد و مي‌گوييد فرشته‌ها دختران خدا هستند اين يك تقسيم غيرمنصفانه است و از اين سخن و تعبير فهميده مي‌شود خدا قبول دارد پسر عزيزتر از دختر است از روي اين باور مي‌فرمايد پسر كه عزيزتر است خودتان برمي‌داريد و دختر كه بي‌ارزش‌تر است به خدا نسبت مي‌دهيد و اين تقسيم غيرعادلانه است يا حكم قرآن را كه مي‌بينيم مي‌فرمايد «فللذكر مثل حظ الانثيين» (نساء / 176) سهم يك مرد در ارث مطابق سهم دو زن است.

و هم چنين هنگامي كه در قرآن مي‌خوانيم «ضرب الله مثلاً عبداً مملوكاً لايقدر علي شيء» (نحل/ 75) از آن برداشت مي‌شود خداوند نظام بردگي را قبول دارد؟

يا بايد اين مشكلات را بپذيريم يا بگوييم همة اينها متناسب و هماهنگ با فرهنگ آن روز گفته شده است. همه اين گفته‌هاي آن روز، جزء فرهنگ عمومي بوده است و قرآن با زبان برخاسته از فهم، شعور، درك و فرهنگ آن روز سخن گفته است، چنانچه گفته‌اند:

يا در حديث آمده است: «انا معاشر الانبياء امرنا ان نكلم الناس علي قدر عقولهم

¹⁰» و اين سخن پسنديده و حق است و اين گونه ايرادات و اشكالات را هم از ساحت قرآن دور مي‌سازد.»

پاسخ اشكـال

حقيقت اين است كه پاسخ اين پرسش منفي است. زيرا اين سخن نه تنها حق نيست، بلكه باطل و ناروا و دروغ است و اين خرده‌گيريها هم پاسخ‌ ديگري دارد و هيچ نيازي نيست كه براي پاسخ‌گويي به اين اباطيل پناه ببريم.

اما باطل و ناروا بودن اين سخن به اين جهت است كه قرآن براي تصحيح عقائد
و اخلاقيات و اعمال و فرهنگ مردم آن عصر نازل شده است و هيچ كدام آنها مورد قبول خداي قرآن نبوده است. قرآن نازل شده كه مردم را از اين فرهنگ و اين فكرها دور سازد و بر حذر دارد نه اينكه آن را ترويج دهد.

قرآن كه از اول تا آخر با صداي بلند در اين باره فريادش بلند است، درست نيست كه خودش با زبان برخاسته از آن فرهنگ سخن بگويد، زيرا با آن زبان صحبت كردن خود يك نحوه پذيرش آن فرهنگ است.

آيا مي‌شود يك كتاب، كتاب هدايت و تربيت باشد و براي طرد و منزوي كردن فكر و فرهنگي، فعاليت خود را با زبان برخاسته از آن فكر و فرهنگ شروع كند و با اين كار مهر صحت و قبولي بر آن بزند؟

اگر قرآن نظام برده‌داري را پذيرا بود نمي‌گفت: «فلااقتحم العقبه و ما ادريك ما العقبه فك رقبه» (بلد/ 14ـ12) و اگر دختر را كم‌ارزش‌تر مي‌دانست و آن را وسيلة ننگ مي‌شمرد، مبارزه با عقايد و رفتار مردم جاهلي نمي‌كرد و با زنده بگور كردن دختران مخالفت نمي‌كرد و نمي‌گفت: «و اذا الموؤده سئلت باي ذنب قتلت» (تكوير/ 10ـ9).

اما دربارة اين آية شريفه: «الكم الذكر و له الانثي» (نجم/21) معنايش اين نيست كه اسلام اين فكر را مي‌پذيرد، معنايش اين است شما كه داراي چنين فكري هستيد، چرا خدا را دست كم مي‌گيريد آيا اين پندار، طبق عقيده خودتان گمان بد بردن به خدا نيست؟

كوتاه سخن اينكه اين سخن، كشف زبان قرآن نيست، بلكه معنايش اين است كه پيغمبر تحت تأثير افكار جاهلي قرار گرفته بوده است. اگر بعضي افكار آن روز را طرد و منع مي‌كرده، بعضي ديگر را هم پذيرا شده است. اين سخن انكار نبوت پيغمبر است نه كشف زبان قرآن.

از نظر ديگر هم مي‌شود زبان را به زبان محاوره و كتابت تقسيم كرد: به اين معنا كه گاهي زبان، زبان محاوره است و گاهي زبان تدوين و تأليف. هر كسي مي‌داند انسان آن طور كه سخن مي‌گويد آن طور نمي‌نويسد و همچنين بالعكس.

در زبان محاوره مخاطب چه يك نفر باشد و چه چند نفر و چه جماعتي، معلوم و مشخص است و گوينده مي‌خواهد ما في الضمير خود را به آنها منتقل كند. ممكن است به استحضار ذهني آنها بسنده كند و زياد توضيح ندهد و به قرائن موجود اكتفا كند، ولي در تدوين كاملاً وضع طور ديگري است، چون نويسنده نمي‌داند اين نوشته را چه كسي مي‌خواند، ممكن است آمادگي ذهني نداشته و سوابق مطلب را نداند بايد با دقت بيشتر و آمادگي بهتر و صراحت و روشني زيادتر بنويسد.

خلاصه كيفيت ارائه مطالب و القاء در محاوره و تدوين فرق مي‌كند. پرسش اين است كه زبان قرآن، زبان محاوره است يا تدوين؟

در اين زمينه بايد گفت از اين زاويه قرآن با زبان تدوين صحبت مي‌كند نه زبان محاوره. قرآن از اول تا آخر خود را يك كتاب مي‌بيند و مي‌نامد. «و ما ارسلناك الا كافه للناس بشيراً و نذيراً» (سبأ/ 28) عمل رسول‌الله در جمع كردن قرآن بهترين دليل بر اين است كه قرآن زبان تدوين است و از آن به عنوان يك كتاب تلقي مي‌كرده است. عمل مسلمين هم در جمع قرآن بر اين معنا دلالت دارد.

پس زبان قرآن نمي‌تواند، زبان عرفي باشد و در فضا و قالب كلماتي باشد كه توده مردم دقيقاً آنها را بكار مي‌برند. زيرا بسياري از كلماتي كه در قرآن آمده غير آن چيزي است كه در محاورات معمولي در نظر گرفته شده است. مثلاً خداوند حي است، عالم است، مالك است، مريد و مدرك، قديم و ازلي است و ... هيچ كدام از اين الفاظ براي معاني كه به خداوند نسبت داده شده است وضع نشده‌اند، بلكه در معنايي استعمال شده‌اند كه نسبت دادنش به خداوند صحيح باشد.

مثلاً مي‌گويي خداوند «مالك يوم الدين» است؛ مفهوم مالك همان نيست كه ما از «زيد مالك خانه است» مي‌فهميم. مالك در جملة اول با مالك در جملة دوم خيلي تفاوت دارد. همين طور ساير اوصاف كه به خداوند نسبت داده مي‌شود؛ لذا وقتي كه اين اوصاف به خدا نسبت داده مي‌شود توضيح مي‌دهند كه اوصاف ذاتي خداوند به يكديگر برمي‌گردند و همة آنها با ذات خدا يكي هستند و چنين چيزي را در غيرخداوند سراغ نداريم.

يا وقتي كه به خدا مي‌گوييم «رب البيت» يا به كعبه مي‌گوييم بيت‌الله و به حرم مي‌گوييم حرم الله به آن مفهومي نيست كه به فلان كس مي‌گويي صاحب‌خانه و به خانه مي‌گوييم خانة فلان كس.

برخي لغات مانند «ليت و لعل» كه به خداوند نسبت داده مي‌شود، گفته شده است از معني ترجي و تمني تجريد شده است و هم چنين گفته مي‌شود: «لما يعلم الله» (توبه/ 16) با لما يعلم زيد فرق دارد.

اين مثالها كه گفته شد براي تقريب ذهن است و الا مطلب بالاتر از اينهاست.

نتيجه‌گيري

زبان قرآن داراي خصوصيات زير است:

1ـ عربي حجازي است ولي عربي خالص نيست، يعني الفاظ دخيل از لغات غيرحجازي و غيرعربي در آن ديده مي‌شود.

2ـ زبان ادبي است يعني از فصاحت و بلاغت در حد اعلي برخوردار است از تشبيه، استعاره، كنايه، ايهام و تمثيل در قرآن بهره كافي برده شده است و مجاز، مبالغه و سجع هم غالباً دارد از همه جهات ادبي كه در زيبايي كلام و تأثير آن دخالت دارد، بهره برده است. جز از جهاتي كه متناسب با كتاب تربيت و هدايت نيست هر چند از نظر ادبي تجويز شده است مانند استفاده از تخيل كه با واقع‌گرايي مخالف است. و در نظم و نثر اين سبك و روش معمول و متعارف است و به حد وفور در نوشته‌هاي ادبا و نويسندگان ديده مي‌شود، مانند سبك رمانتيك كه در قرآن به نام شعر ناميده مي‌شود، چه نظم باشد يا نثر.

3ـ مفاهيمي كه در قرآن از آنها سخن رفته است غالباً از مفاهيمي است كه سطح آنها
 از سطح مفاهيم معمولي كه در هر زبان و لغت متداول است، بالاتر است، مانند اوصاف و افعال منسوب به خداوند: «هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن و هو بكل شيء قدير» (حديد/ 3)
«هو الله الذي لا اله الا هو عالم الغيب و الشهاده هو الرحمن الرحيم ... الملك القدوس السلام المؤمن المهيمن العزيز الجبار المتكبر .... هو الله خالق الباري المصور له الاسماء الحسني يسبح له ما في السموات و الارض و هو العزيز الحكيم» (حشر/ 24ـ 22).

و همچنين است ملائكه، جن، عالم غيب، روح، وحي و نظائر اينها. طبعاً استفاده و القاي چنين مفاهيمي از لغات معمولي در سطح افكار و استعداد فهم موجود مادي و انسان خالي از اشكال نيست، چون اين مفاهيم و معاني به جهان ديگر مربوط است و قالب الفاظ به مفاهيم اين عالم.

4ـ به دليل وجود تأويل و متشابهات در قرآن، قرآن كتابي نيست كه براي فهم عموم بدون واسطه و رجوع مستقيم قابل تفسير باشد، بهترين دليل وجوه گوناگوني است كه در اكثر آيات به نظر مفسرين رسيده يا بعضي برخي را ترجيح داده‌اند و بعضي، برخي ديگر را يا بدون ترجيح، احتمالات را نقل كرده و گذشته‌اند.

5ـ در قرآن از روش ديگر هم استفاده شده است. آياتي در قرآن هست كه اشخاص مختلف در سطحهاي گوناگون از آن استفاده‌هاي مختلف مي‌كنند. مانند: «قل هو الله احد» كه امام مي‌فرمايد در روزگار بعد انسانهاي متعمق و ژرف‌انديش مي‌آيند اين آيات براي آنها نازل شده است و هم چنين سوره حديد: «هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن» و آيات ديگر.¹¹ پس نمي‌توان زبان قرآن را به طور كامل با يكي از زبانهاي معمولي كه شمرده شد مقايسه كرد. قرآن زبان مخصوص خود را دارد و بس. و در هر مورد با يكي از اين زبانهاي شمرده شده قابل تطبيق است اگر گفته شد قرآن مجاز دارد يا كنايه دارد يا استعاره دارد به اين معني نيست كه قرآن از اول تا آخر مجاز و كنايه و تشبيه است.

در اينجا لازم است توجه خوانندة محترم را به يك نكته جلب كنيم و آن نكته اين است
 كه بايد توجه داشت بحث ما كه به نام زبان قرآن ناميده شده است با آنچه در كتب فلسفه زبان دين آمده است و مورد بحث و گفتگو حتي نظريه‌هاي گوناگون قرار گرفته است، تفاوت فراواني دارد هر چند در بعضي جهات هر دو بحث مشتركند.

1ـ در بحث فلسفة دين سخن از زبان دين به معني اعم است يعني اعم از متون ديني
 يا گفتار پيامبران يا كشيشان و كليسا يا مؤمنين.

2ـ بيشتر بحث آنها در گزاره‌هاي كلامي است، اوصاف خدا اعم از اوصاف اشتراكي مانند علم، حلم، قدرت، حكمت، سمع، بصر و ... يا اوصاف اختصاصي ذاتي يا خلقي (صفت فعل) ايجابي يا سلبي.

3ـ مشكل آنها تصور حقيقت اين مطالب است و تلاششان در جستجوي پيدا كردن راه تجربه و تحقيق در صدق و كذب و بيرون آوردن اين مطالب از تعبد به صحنه علم است
و در اينكه آيا اينها قابل ابطال هستند يا نيستند و ترسيدن از يك شيء نامرئي و اميد بستن
 به آن و عشق ورزيدن به آن و اعتراف كردن نزد آن چه معنا مي‌تواند داشته باشد؟

4ـ خواسته آنها اهداف زير مي‌باشد:

الف ـ حل فهم اين مطالب خصوصاً در اوصاف خدا يا هر مجرد

ب ـ حل تهافت‌هايي كه در دين پيش آمده است.

ج ـ حل تعارض علم با دين.

د ـ پاسخگويي به فلسفه‌هاي ضد ديني.

در مورد تعارض علم و دين راههايي كه رفته‌اند، به شرح زير است:

1ـ تفكيك ميان علم و دين، و قبول نكردن گفته علم چون ظني است و قطعي نيست،
 سيال كردن معرفت ديني و جدا كردن آن از دين، تأويل گفته‌هاي دين، عرفي دانستن زبان دين يا در نظر بعضي سمبليك دانستن آن و نظريات ديگر كه دربارةزبان دين گفته شده است مانند: نظرية ابراز احساسات، نظرية نمادين، نظرية آئيني، نظرية اسطوره‌اي و تفصيل اينها را بايد
در كتابهايي كه در اين باره نوشته شده، جست.¹²

در بحث ما گفتگو در زبان قرآن است حتي گفته‌هاي پيامبر و امامان هم داخل نيستند
زيرا بحث آنها جاي ديگري دارند. (بحث از حديث)، و مقوله‌ قرآن كه عين وحي است با گزارش از وحي تفاوت دارد.

در قرآن از موضوعات مختلف بحث شده است: قصص و حكايات، پند و اندرز، دعا و عبادت، تمجيد و ستايش، هدايت و ضلالت، خير و شر، بهشت و جهنم، غيب و شهود، مرگ و حيات، طينت و طبيعت و ...

ما مي‌خواهيم درك كنيم قرآن با چه زباني با ما صحبت مي‌كند و آن را واسطه تفسير صحيح قرآن بكنيم، پس بحث ما در فهم مراد خداوند است از لحاظ بيان و زبان تشخيص حقيقت و مجاز قرائن عقلي و نقلي؛ متصل و منفصل؛ استعاره، تمثي؛ كنايه؛ تخيل؛ اما فهم اين مطالب و تحقيق در آنها، جاي ديگر دارد.

مهم اين است كه بدانيم جهت‌گيري اين دو بحث با هم فرق مي‌كند. در بحث ما اصالت به دين داده مي‌شود، علم و فلسفه و احساس را با دين و مسلمات آن مي‌خواهيم تطبيق‌ دهيم‌
يا خطاياي آنها را‌ دريابيم‌ و يقينيات‌آنها را از ظنيات‌ جدا كنيم‌. ما مسلمات دين را رخنه‌ناپذير مي‌دانيم، برعكس غريبها كه اصالت را به آنها مي‌دهند و دين را يا تأويل مي‌كنند يا طرح مي‌كنند تا بتوانند ميدان دين را تضييق كنند.

منابع و مآخــذ و ارجاعات

1ـ راسخان‌ در علم‌ در قرآن دوبار آمده‌ است‌ يك بار در اينجا‌ و بار ديگر‌ در سوره نسا‌ء/ 162 مي‌فرمايد : ( لكن‌ الراسخون‌ في‌العلم‌ و المؤمنون‌ بما‌ انزل‌ اليك‌ و ما انزل‌ من‌ قبلك‌
و المقيمين‌ الصلوه ...]

2ـ ر. ك : تفاسير‌ آيه 51 سوره قلم

3ـ ر.ك : ايازي‌، سيد‌ محمد‌علي‌، المفسرون‌ حياتهم‌ و منهجهم، ص64ـ 36.

4ـ خرمشاهي‌، بهاءالدين‌، ذهن‌ و زبان حافظ‌، ص9.‌

5.6ـ همان، ص11.

7ـ همان، به نقل‌ از مقدمه‌ ترجمه‌ انگليسي‌ آربري‌ از قرآن مجيد.

8ـ جاحظ‌، ابوعثمان‌، البيان‌ و التبيين‌، ج1، ص81، دار و مكتبه‌ الهلال‌ بيروت.

9ـ صدر‌المتألهين، تفسير‌ القرآن كريم‌، ج7، ص222.

10ـ توجه‌ شود اين لطيف‌ترين‌ تعبيري‌ است‌ كه بكار گرفته شده است.

11ـ بحار‌الانوار‌، ج1،ص106، به نقل از محاسن‌ برقي.

12ـ بحار‌ الانوار‌، ج3،ص264.

13ـ  ر. ك : ايان، باربور، علم‌و دين‌، ترجمة بهاء‌الدين خرمشاهي، ص277، مركز‌ نشر دانشگاهي؛ ارنست‌ كاسيرر، زبان و ارسطوره‌، ترجمه‌ محسن‌ ثلاثي، نشر‌ نقره؛ پل‌نويا، تفسير‌قرآني‌ و زبان عرفاني‌، ترجمة اسماعيل سعادت‌، مركز نشر دانشگاهي